Vrijeme vjere u nauku

VRIJEME VJERE U NAUKU

1. Kad starogrčki mudrac govori o vječnoj mijeni stvari, on govori o varljivoj pojavnosti koja skriva slojeve nikad sebi samoj identične suštine svijeta; to jest, razmišlja o vremenu. Kad evropski fizičar, renesansni prirodnjak, pokušava da najopštija načela prirode sažme u ogoljenu, funkcionalnu formulu on razmiče koprenu sa svetske pozornice nezaustavljivog kretanja i promišlja misteriju neograničenog i homogenog vremena. U još uzbudljivijem poduhvatu, savremeni fizičar pokušava da opiše rađanje svijeta i mi vidimo, govori opet o vremenu; ono je krvotok evolucije kosmosa i više nije ni perfektno beskonačno, ni galilejevski apsolutno. Kad umjetnik bilo koje epohe piše, slika i komponuje, on pokušava da prepozna dušu čovjekovu u vremenu i vrijeme nezaustavljivo i strašno u duši čovjekovoj.

I prvobitno sujevjerje, i kasnija emancipovana vjera, i samoosviješćena kantovska filozofija, i raznježena a poletna umjetnost, i zahuktala nauka - u poslu su premjeravanja vremena i onoliko su bremenite važnošću koliko su opijene etrom trajanja.

Od rodjenja do smrti, i od jutra do ponoći svakog posebnog dana svog bivstvovanja – čovjek je zarobljen vremenom. Ono mu daruje radost promjene, i zebnju neizvjesnoti, i izvjesnost definitivne zebnje. Pri svemu tome, čovjek grčevito mjeri vrijeme. Kako?

2. U skladu sa našim iskustvima i navikama, vrijeme se ubjedljivo konzumira percepcijom kretanja, najprije kroz efekte repeticije, pa ga je najlakše mjeriti parametrima koje nudi fizički pojam prostog harmonijskog oscilovanja; u tom smislu na dohvatu nam je najprije ravnomjerno kruženje. (Ali u praznom, u nerazuđenom prostoru nedostaje našem duhu i mjerilo vremena, mi se nalazimo u polusnu neizvjesnosti – pisao je delikatni Toman Man.). Periodičnost toga procesa obezbjeđuje nam intimnu jedinicu toka vremena; to je period ponavljanja početne konfiguracije fizičkog sistema koji potencira oscilatornu suštinu prebrojive beskonačnosti. Mehanički analogon, popularni rotator, može se prostim sredstvima fizike shvatiti kao model elementarnog funkcionisanja proizvoljnog oscilatornog sistema, bio on makroskopski ili mikroskopski, mehanički ili optički, vaseljenski ili atomski.

U domenu sitnih vremenskih intervala (nevelikih i na skali ljudskog života) možemo naučno utemeljeno mjeriti vrijeme pomoću perioda elektromagnetskog zračenja atomskih sistema. Tako se jedan sekund definiše kao trajanje od 9192631770 perioda zračenja koje nastaje pri prelazu između dva nivoa superfine strukture osnovnog stanja atoma cezijuma-133. Mada i natprosječno školovani gradjanin može imati ozbiljnih teškoća u percepciji pojmova na koje se naslanja definicija ove (osnovne SI) jedinice vremena, neporecivi su kvaliteti definicije - objektivnost i reproducibilnost elemenata od kojih je konstituisana. Bilo kada i bilo na kom mjestu može ko hoće da organizuje mjerenja i podvrgne provjeri dati recept zasnivanja vremenske skale. Recept je par excellence nedodirljiv, božanski dakle! Zaista, sekund nije nikad bio predmet spora medju komunama raznih etničkih, kulturnih, ili vjerskih profila.

Ako je to tako u domenu sitnih vremenskih intervala, u domenu krupnih nije. Ta razlika narasta do nivoa kad socijalne grupe mogu da generišu signale netolerancije, smišljene konfuzije i otrovne sporove. Zašto je to tako?

Koliko god je sekund bitan pojam iz središtu nauke fizike, toliko je nesporno da je godina centralni vremenski interval u strateškim djelatnostima čovjeka zaokupljenog svakodnevnim brigama. Kako definisati jedinicu vremena semerljivu sa našim životnim ritmovima i aktivnostima? Postoji nekoliko astronomskih “časovnika” koji se nameću svojim uticajem na naše svakodnevne aktivnosti a koji nude sasvim adekvatne krupne vremenske intervale. Prije svega su to rotaciona kretanja Mjeseca oko matične planete Zemlje i Zemlje oko Sunca. Mjesečev (lunarni) period i Zemljin (solarni) period su logičan izbor za osmišljavanje veličine i strukture jedne godine, koja je važna antropološka koordinata homo sapiensa. Kad tome dodamo rotaciju Zemlje oko svoje ose (oscilatorni proces koji se mjeri danima) kompletiramo geofizičke i astronomske aspekte od kojih tvorimo sistem kalendara. U ljudsko trajanje smo dakle ugradili tri perioda kosmičke datosti čovjekovog ambijenta (period obrtanja Planete oko ose (dan), period obrtanja Satelita oko Planete (mjesec) i period obrtanja Planete oko Zvijezde (godina)). Kroz istoriju su činjeni pokušaji da se uvedu Sunčevi kalendari, Mjesečevi kalendari i Mjesečevo-Sunčevi kalendari. Samo Sunčevi kalendari koji se oslanjaju na pojam tropske godine pokazali su se kao dovoljno vitalni. Kalendarom se konstruktivno služimo bukvalno svaki dan; ali smo za njega uspjeli da vežemo i čudne strasti i o tome ćemo nešto reći u ostatku teksta.

3. Dan kao vrijeme “od jutra do sjutra” vezan je za smjenu svijetla i tame u čovjekovom ambijentu i time je prepoznatljiv kao žig same prirode na evolutivno tkivo organizma. Godina pak nam je utisnuta kroz jednu drugačiju, a jednako važnu periodičnost – kroz smjenu godišnjih doba. Kao što poslije noći očekujemo zoru, tako poslije zime nadamo se proljeću. Ona treća, mjesečeva periodičnost, takodje je važna, ali na nešto drugačijoj skali bitnosti, te ćemo se sada otkloniti od te (ne sporimo) zanimljive teme. Tako, ne možemo da zamislimo generičke manifestacije naše van slobodne rezonancije biološkog našeg suptrata u ritmu zahuktavanja nove zore i novog proljeća.

Ali, kako nas je priroda uputila na pozornicu gdje se povremeno pali i gasi svjetlost, i povremeno cvjeta i vene ljubičica, ili mimoza, na čemu joj karnevalski neusiljeno odajemo izlive radosti - tako nas je ta ista priroda stavila na iskušenje (poznajući sujetu našu, i gramzivost našu i konačno temeljnu sebičnost našu) udesivši da dnevni period nije samjerljiv sa godišnjim periodom! Prepustila je nesavršenom našem čulu za Opšte da samo nadje cjelishodan izlaz. Priroda se kloni stopostotne savršenosti; ona nudi dobra rešenja sa malom “falinkom” i zabavlja se našom zauzetošću da dovršimo božije počelo!

Mi nemamo boljeg rešenja do da godinu protegnemo tako da u nju ipak stane cio broj dana. Sve bi drugo bilo nedostojno cjepidlačenje! No kako ta udobnost prijeti da jednom nepodnošljivo poremeti našu poistovjećenost sa periodičnošću zrenja plodova na drveću, astronomsko čulo moralo je da se uplete u pravilo brojanja dana. I tu počinje neugasla priča o kalendaru kao pozornici podjela kompetencija nauke i vjere. Ovdje je dobrodošao sljedeći podsjetnik:

4. Savremeni kalendar je sunčev kalendar. Tu je tropska godina (TG) osnovna jedinica mjere. Danas se dobro zna da je TG=365.2422 srednjih sunčevih dana ili 365 dana, 5 sati, 48 minuta i 46 sekundi. Dobar kalendar treba da zadovolji dva uslova: 1) Kalendarska godina mora imati cio broj dana, 2) srednja vrijednost kalendarske godine, u dužem vremenskom periodu, mora biti blizu (što bliže) tropskoj godini. Ozbiljan pokušaj da se na ovim principa napravi solidan kalendar učinio je Sozigen (aleksandrijski astronom) i taj predlog je ozvaničio Julije Cezar 46. godine p.n.e. To je Julijanski kalendar. Počiva na sljedećim pravilima: a) U toku tri (proste) godine, kalendarska godina traje 365 srednjih sunčevih dana; b) Svaka četvrta godina (prestupna) ima 366 dana; c) Prestupne su one godine čiji je broj djeljiv sa 4 bez ostatka; d) Mjesec februar ima 28 dana, a u prestupnoj godini 29 dana. Na taj je način prosječno trajanje kalendarske godine (u intervalu od četiri godine) jednako 365.25 srednjih sunčevih dana. Slijedi da je julijanska kalendarska godina duža od tropske godine za 0,0078 dana. U Julijanskom kalendaru pojavljuje se razlika od jednog dana (u odnosu na tropsku godinu), na svakih 128 godina.

Krajem 16. vijeka primijećeno je da se grješka toliko akumulirala da je počela da smeta i svjetovnim i religioznim poslovima. Prišlo se osjetljivom zadatku revizije kalendara. Reforma je napravljena oktobra mjeseca 1582. godine. Kalendar je nazvan Novi, ili Gregorijanski (uveo ga je papa Grgur XIII iz religioznih razloga, ali u skladu sa naučnim preporukama). U buli je pisalo: a) poslije 4. oktobra 1582. pisaće se 15. oktobar i b) ubuduće ne treba računati da su prestupne one sekularne godine (kojima se završavaju stoljeća, napr. 1900) kod kojih broj vjekova nije djeljiv sa 4 bez ostatka (takve su 1700, 1800, 1900, 2100, 2200,…). Ovom reformom je a) otklonjena razlika od 10 dana koja se nakupila (zbog loše procjene trajanja tropske godine) od 325. g. (sabor u Nikeji), te je 21. mart ostao datum prolećne ravnodnevice; b) postignuto da kalendarska godina traje 365.2425 srednjih sunčevih dana – u proseku na 400 godina. Nije napravljeno idealno slaganje (tako nešto ne postoji), već je godišnja grješka svedena na samo 0,0003 dana (što daje driftovanje od jednog dana za 3300 godina). Na ovom se kalendaru angažovao italijanski matematičar Lilio. Početak godine je ostao uslovno 1. januar, jer je tako bilo i kad je 46. godine p.n.e. startovao Julijanski kalendar. Danas je Gregorijanski kalendar generalno prihvaćen u međunarodnom opštenju. Neke religiozne zajednice, međutim, niti su se odrekle deset dana “koje je pojeo mrak reforme”, niti su primijenile recept skraćenja Julijanske godine. Tako je nastalo račvanje kalendara, i dvije varijante otada neprestano divergiraju. Dok ovo pišem (kraj je februara 2004), inat je već star svih sto pedeset tri hiljade i devet stotina dana!

5. No, vidimo da smo metodom mjerenja vremena, i sistemom kalendara, realizovali bar okrepljujuće razbijanje monotonije trajanja. Periodičnost događanja uvodi nas u poželjnu iluziju da smo vječni (jer, evo, uskoro smo ponovo na početku; odbačen je histerezis prošlog ciklusa i svi dani su pred nama, sprema se još jedna žetva). Nagnutost ose rotacija Zemlje u odnosu na ravan ekliptike, što je u astronomskim okvirima tek jedna aberacija u orbitalnom kretanju planete, uslovila je tu periodičnost plime i osjeke vegetacije koju mi poštujemo, divimo joj se i slavimo. Ali tu treba dodati i još jednu snažnu fascinaciju: odabir početka vremena u smislu nule kalendarske vremenske ose. Jasno je da su oko tog pitanja ukrstili koplja razni religiozni i kulturni obrasci civilizacija na Zemlji, jer sâmo pitanja početka kalendara nema mnogo veze sa bilo kojim fizičkim fenomenom. U nedostatku takvog, prizivaju se metafizički argumenti. A metafizičkih obrazaca ima mnogo i po prirodi učenja “s one strane fizike” nijedan nije u prilici da saopšti svoju inferiornost. Mi danas živimo u 2004. godini hrišćanske kalendarske matrice, ali druge i drugačije religiozne komune ne osjećaju se obaveznim da dodijele posebnu, a naročito ne isključivu pažnju ovoj činjenici. (Na primjer, 21. februara 2004 dočekali su muslimanski vjernici koji se upravljaju po lunarnom kalendaru novu hidžretsku godinu, 1425. po redu; ta Mjesečeva godina ima 354 dana, 8 sati i 48 minuta; ona je cijelih 11 dana kraća od solarne godine; brojanje je počelo 16. jula 622. sa prelaskom sa mekanskog na medinsko razdoblje.) Primijetimo da naročitu inspiraciju koordinatnim početkom nudi savremena kosmogonijska hipoteza koja preporučuje “nulu vremena” u okviru teorije Big Benga. Strast prisvajanja početka vremena nema analogon u svojatanju nule prostornog koordinatnog sistema, nekog nazovi Centra Svijeta. Kao da je beskonačnost božjeg carstva samopodrazumijevajuća evidencija i kao da je slava bivstvovanja u bilo kom kutku vaseljene jednaka milost i ekvivalentna počast za sve. Tolika uviđavnost i takva vjerska skrušenost nije na djelu kad je, evo, govor o vremenu. Jer se drži da samo onaj ko je vlasnik autentičnog tumačenja vremena pravi, te jedini, miljenik Višnje Sile. Po tom pitanju se ne prave ustupci i nema nagovještaja kompromisa. Možemo li u tom kontekstu razmišljati o nepomirljivosti dva kalendara u hrišćanskoj tradiciji?

6. Nema sumnje da je Gregorijanski kalendar ispoštovao naučna saznanja o potrebi preciziranja zastarjelih podataka o intervalu vremenu koje potroši Sunce u svom prividnom putovanja izmedju dva prolaska kroz astronomsku gama tačku na nebeskom svodu. Treba li crkva da slijedi ovakve uvide? Po našem mišljenju, trebalo bi, bar zbog dva krupna razloga. Prvi razlog postaje jasan kad se primijeti da Julijanski kalendar mnogo prije dovodi do grozne konfuzije: na jednoj te istoj livadi jednom će bijela rada cvjetati u maju, drugi put u decembru. Nije validan izgovor da se to neće dogoditi čitaocu ovih redaka. Jer religije računaju na vječna rješenja i ne-limitiran život. Tako, evidentno je Julijanski kalendar kontaminiran (povećom) imanentnom grješkom ignorisanja i poništavanja bitne periodičnosti godišnjih doba! To ne podnose ni paganski rituali, ni bi trebalo ni velike monističke religije koje su filozofiju astronomskih perioda preuredili za svoje potrebe i bez tog harmonizovanog odnosa datum/pojava ne funkcionišu na slavu tvorca. Neprihvatljivo je i čuti da će se neke buduće generacije suočiti sa manjkavostima rešenja koja smo mi inaugurisali i svjesno tolerisali. Evo jednog slikovitog upoređenja kroz retoričko pitanje: Kako bi bilo da komuna fizičara, sada, kada se priprema proslava stogodišnjice ajnštajnizma, nastavi da proračunava kretanja mikročestica u subatomskom prostoru i makroobjekata u kosmičkom ambijentu jedino po njutnovskim formulama, kao da se relativistički prelom ka modernoj fizici nije ni dogodio?

Drugi razlog se tiče shvatanja prave suštine odnosa fizike i metafizike. Odnos nauke i religije nije odnos neprijateljstva već relacija komplementarnosti. Ustanovljenje neke naučne činjenice još ne znači da je povrijeđen domen vjere. Ta ona je po definiciji van fizike! Povrijedjena je samo eventualno po neka nekanonska crkvena ambicija da se rasprostre u zabran djelovanja. Time što smo redefinisali našu percepciju godine, još uvijek nijesmo ništa osporili Metafizičkoj Kreativnoj Promisli. Još direktnije, unapredjenje tačnosti kalendara može biti shvaćeno na slavu Tvorca, kao akt prosvjetljenja u razaznavanju vrhovnih realizacija njegovih, te nepoštovanje očevidnih datosti shvaćeno kao svojevrsno huljenje. Fleksibilnost crkve u inkorporiranju ovakvih tačnijih naučnih podataka može njoj pomoći da ojača pozicije tamo gdje je njen autentični domen djelovanja. Izvjesne paralele koje čitalac treba da povuče na ovom mjestu sa aferama “Galilej” i “Bruno” su dobrodošle. Distanciranje od Julijanskog kalendara moglo bi da bude i dobar test za fleksibilniji stav crkve u odnosu na sukobe tipa evolucionizam – kreacionizam i slične, koje se povremeno zahuktavaju (sve do naših dana).

7. Danas se čini nespornim stav koji uvažavaju kantovski prosvijetljeni građani svijeta da nauka obogaćuje naš život i proširuje naše mogućnosti; da nas oplemenjuje sarađujući sa čudesnim čovjekovim kapacitetom za maštanje; da nam je već presudno pomogla u čišćenju smrdljivih štala prepunih sujevjerja i agresivne nadriduhovnosti. Nauka je sistematsko preduzeće skupljanja znanja o univerzumu i organizovanja i sažimanja tog znanja u zakone i teorije koji se mogu testirati – veli se u jednoj prigodnoj izjavi Američkog društva fizičara. Svakom zgodnom prilikom treba ponoviti: a) nauka nudi ideje i rezultate na svačiju provjeru ko je voljan da uvaži naučni metod tretiranja građe; b) nauka bez kolebanja mijenja i upotpunjava svoje slike svaki put kad novi evidencioni materijal ubjedljivo koriguje postojeće podatke. Na taj način, sposobnost naučne samokorekcije izvor je punog kredibiliteta nauke.

Svi se ovi stavovi savršeno mogu primijeniti na gore iznijetu priču o dva hrišćanska kalendara. Konfuzija uvijek nastaje kad vjera uđe u naučni “zabran”, i obrnuto. Potpuno je razumljivo da neka crkva želi cijepanje stavova po ovom ili onom pitanju života vjernika i same doktrine vjere. Na taj način se ona do-kopava dijela svog identiteta, kako god to drugi ocjenjivali; crkva želi da ima ekskluzivitet objave božijih djela. Smjelo bi se reći da je u tome dio razloga što pravoslavno učenje (mada nijesu svi pravoslavci pristali da budu u okrilju te čaura-grupacije) još istrajava na odluci da je njihov Prvi januar tek trinaest dana poslije početka svjetovne nove godine širom svijeta.

8. Posebno je uporna u tom naumu Srpska pravoslavna crkva i naročito njeni namještenici u Crnoj Gori. Ona ne zazire ni u danu današnjem da svojim vjernicima na vrijeme poruči, da se pripreme, jer će kroz devedesetak godina pravoslavni Prvi januar pobjeći “krivoslavnom” Prvom januaru – za još jedan dan. Jer će sekularna 2100. godina biti prestupna julijancima, a neće biti prestupna gregorijancima. “Spasonosni” rast distance! Jesmo li dobro shvatili da postoji i krilo SPC koje ne zazire ni od slanja jetkih kritika onim djelovima pravoslavne vjerske komune iz bliže i dalje okoline koji su već napustili julijansku trku ne videći u njoj potrebu da se plati velika cijena za minorne, ili nikakve, dobiti. Posebno je retrogradna arogantna politizacija kroz karnevalizaciju dočeka nove ortodoksne godine na trgovima građanske Crne Gore. (Bez takve zloupotrebe, kada bi obilježavanje bilo u okviru prigodnih vjerskih običaja, sve bi bilo u otmenom redu; kao god što je podnošljivo da početak hidžretske Nove godine za relativno kratak period od tridesetak godina “prošeta” kroz sva godišnja doba, i to se evidentira u duhu autentične islamske tradicije.) Taj čin smišljene galamizacije kao vid inadžijske satanizacije drugačijih i kao vid (može biti) prijeteće komunikacije – izvire li on iz potrebe radosne hristijanizacije bilo čije duše?

9. Ne izvire. Bog nije htio da tri krucijalna vremenska astronomska perioda u životnom iskustvu homo sapiensa budu u odnosu cijelih brojeva. Kod iskrenih vjernika, to je momenat koji poziva na pojačanu toplinu transendentalne komunikacije; i ne bi smio biti razlog za prijetnje susjedima, koji god oni bili. Niti izvor straha, bilo kome. I definitivno nije validan povod za dodatnu konfrontaciju pravoslavaca i “krivoslavaca”. Možda bi konstruktivan početak smirivanja strasti neutemeljene kalendarizacije bio u lingvističkoj ravni: da se julijanski shvaćena godina uporno i odgovorno baš tako i naziva, makar u javnim glasilima: julijanska godina. Jer ona ni po kakvim uzusima ne može ponijeti naziv Srpska godina. Posebno su začuđujuće galamdžijske eksplikacije koje koriste termin Svetosavska godina. Svakodnevno unošenje maškaradne jezičke zbrke nikakvoga dobra donijeti neće. Ako je i to za nekoga intrigantna paralela, treba priznati i poštovati suštinsku razliku izmedju kalendarske raspolućenosti i tzv. dekretnog sezonskog vremena, administrativne intervencije koja uvodi zimsko i ljetnje mjerenje vremena.

Jedinstveni zemaljski kalendar, kao posledica kosmičkog stanja stvari koje se nama predočilo kroz najčistiju prizmu nauke - ne može nikome sam po sebi ni dodati ni oduzeti bilo koju istinsku vrijednost u skali željenih humanih vrijednosti. Bilo čiji stvarni i sudbinski interesi na sasvim su drugoj strani.

(objavljeno u časopisu MATICA u broju 17, proljeće 2004)

SAŽETAK

Čovjek ima praktičnu, naučnu i psihološku potrebu da mjeri vrijeme. Budući čedo evolucije, on to čini na jedini antropološki konzistentan način, proglašavajući njemu relevantne astronomske i fizičke periode za prvorazredne kulturne, egzistencijalne i civilizacijske fenomene. U toj intelektualnoj igri dolazi do sekundarnog upliva vjerskih i ideoloških vrenja, kad u suštini naučni areal biva kontaminiran legitimnim, no neadekvatnim političkim, pa i politikantskim sadržajima. U eseju se sa pozicija suprotnih sve odurnijim nastojanjima ignorisanja evropske prosvjetiteljske misli nastoji afirmisati stanovište koje podržava duh racionalizacije kalendarske zbrke u našim uslovima.